Testosteron denince akla hemen erkekler geliyor. Oysa kadınlar da testosteron üretiyor ve bu hormon kadın sağlığı için düşünüldüğünden çok daha kritik bir rol oynuyor. Muayenehanede “doktor bey, hiç enerjim yok, hiç isteğim kalmadı, ne yapsam olmadı” diyen kadınların bir kısmında testosterona baktığımda tablo netleşiyor.
Kadınlarda testosteron yumurtalıklar ve böbreküstü bezlerinden salgılanıyor. Miktarı erkeklere kıyasla çok daha az ama etkisi küçümsenemez. Kemik yoğunluğunu koruyor, kas kütlesini destekliyor, libidoyu düzenliyor, zihinsel odaklanmaya katkıda bulunuyor ve genel enerji seviyesini ayarlıyor. Bunlardan herhangi biri bozulduğunda kadın farkında olmadan testosteron eksikliğiyle yaşıyor olabilir.
Belirtiler
En sık karşılaştığım belirti yorgunluk. Ama sıradan bir yorgunluk değil, uyusanız da geçmeyen, sabah kalktığınızda zaten bitmiş hissettiğiniz türden bir yorgunluk. Buna eşlik eden kas zayıflığı da dikkat çekici. Spor yapan kadınlar “eskiden bu kadar zorlanmıyordum, kaslarım gelişmiyor” diye geliyor. Testosteron kas protein sentezinde doğrudan rol oynadığı için bu şikayet çok anlamlı.
Libido düşüklüğü bu tablonun belki de en sessiz ama en etkili parçası. Kadınlar bu konuyu doktora açmakta zorlanıyor, ya utanıyor ya da “bu normal, yaş ilerliyor” diye geçiştiriyor. Ama otuzlu yaşlarda ya da daha erken dönemde cinsel isteksizlik normalin çok ötesinde bir şeyse bunu mutlaka konuşmak gerekiyor.
Zihinsel belirtiler de göz ardı ediliyor. Konsantrasyon güçlüğü, beyin sisi, motivasyon kaybı. “Her şey yolunda ama hiçbir şey yapmak istemiyorum” cümlesi bu tabloyu çok iyi özetliyor. Depresyon tanısı konulup antidepresan başlanan ama hiç düzelmeyen kadınlarda testosteron dahil hormonal tabloya bakmak gerekiyor.
Saç dökülmesi ve cilt değişimleri de bu eksikliğin dışa vuran işaretleri arasında. İlginç olan şu; yüksek testosteron da saç döküyor, düşük testosteron da. Ama dökülmenin kalitesi ve bölgesi farklı oluyor. Testosteron düşüklüğünde saçlar genel olarak inceliyor, cilt kuruyup matlaşıyor.
Testosteron Neden Düşer?
Neden düşüyor? En sık neden doğal yaşlanma süreci. Testosteron hem erkeklerde hem kadınlarda yaşla birlikte azalıyor. Ama menopoz öncesinde de düşebilir. Uzun süreli doğum kontrol hapı kullanımı testosteron düşüklüğünün önemli nedenlerinden biri ve bu yeterince bilinmiyor. Hap karaciğerde bir protein olan SHBG’yi artırıyor, bu protein de serbest testosteronu bağlayarak kullanılamaz hale getiriyor. Kronik stres, düşük yağlı beslenme, aşırı egzersiz ve yeme bozuklukları da testosteronu aşağı çeken faktörler arasında.
Tanı için kan testi gerekiyor ama burada dikkatli olmak lazım. Standart testosteron değeri yetmez, serbest testosterona ve SHBG’ye de bakmak gerekiyor. Çünkü total testosteron normal gözükse bile serbest testosteron düşükse kadın tüm bu belirtileri yaşıyor olabilir.
Tedavide önce hayat tarzı değişiklikleri geliyor. Yeterli uyku, düzenli ama aşırıya kaçmayan egzersiz, yeterli protein ve sağlıklı yağ tüketimi testosteronu destekliyor. Zeytinyağı, avokado, yumurta, kırmızı et bu açıdan değerli besinler. Gerektiğinde düşük doz testosteron replasman tedavisi de uygulanabiliyor ama bu kararı bir endokrinolog ya da kadın hastalıkları uzmanıyla birlikte almak gerekiyor. Kadınların testosteron ihtiyacı olan hormonal varlıklar olduğunu kabul etmek, şikayetlerini “yaş işte, yorgunluk normal” diye geçiştirmemek; bu hem doktorlar hem de kadınların kendisi için önemli bir farkındalık.