Bu cümleyi o kadar çok duydum ki neredeyse muayenehanenin duvarlarına yazdırmayı düşündüm. Hasta elinde tahlil sonucuyla geliyor, TSH normal aralıkta, doktor “her şey normal” diyor, ama kadın hâlâ yorgun, hâlâ üşüyor, hâlâ saçları dökülüyor, hâlâ zihni sis içinde. “Acaba ben mi abartıyorum” diye düşünmeye başlıyor. Hayır, abartmıyorsunuz.
Önce TSH’nın ne olduğunu hatırlayalım. TSH tiroid bezi uyarıcı hormonu, beyindeki hipofiz bezinden salgılanıyor ve tiroid bezine “daha fazla hormon üret” ya da “dur, yeter” mesajı gönderiyor. TSH ölçmek tiroid fonksiyonunu anlamak için iyi bir başlangıç noktası ama tek başına yeterli değil. Burası çok önemli.
T3 ve T4 Hormonları
Asıl iş yapan hormonlar T3 ve T4. Tiroid bezi esas olarak T4 üretiyor, bu hormon kanda dolaşırken karaciğer, böbrek ve diğer dokularda aktif form olan T3’e dönüşüyor. T3 hücrelerin içine giriyor, enerji üretiyor, metabolizmayı çalıştırıyor. TSH normal olsa bile T3 düşükse ya da dönüşüm bozuksa vücut yetersiz yakıtla çalışıyor demektir.
Bir de serbest T3 ve serbest T4 meselesi var. Kanda dolaşan hormonların büyük kısmı proteinlere bağlı halde taşınıyor ve kullanılamıyor. Sadece serbest, yani bağlı olmayan kısım hücrelere giriyor. Dolayısıyla total T3 normal görünse bile serbest T3 düşükse tablo farklı. Maalesef birçok yerde sadece TSH bakılıp geçiliyor, serbest T3 ve serbest T4 istenmeden “normal” deniyor.
T4’ten T3’e dönüşümün bozulması da sık rastlanan ama az konuşulan bir sorun. Bu dönüşüm için selenyum, çinko ve demir gerekiyor. Kronik stres, yüksek kortizol, enflamasyon ve çeşitli besin eksiklikleri bu dönüşümü sekteye uğratıyor. Yani tiroid bezi görevini yapıyor, TSH normal, T4 üretimi yeterli ama T3’e dönüşüm zayıf. Kişi tüm hipotiroidi belirtilerini yaşıyor ama tahlil “normal” çıkıyor.
Demir Eksikliği
Demir eksikliği bu tabloda çok sık eşlik eden bir bulgudur. Özellikle kadınlarda ferritin düşüklüğü hem başlı başına yorgunluk nedeni hem de tiroid hormon dönüşümünü bozan bir faktör. Ferritin seksenin altındaysa tiroid ne kadar iyi çalışırsa çalışsın kişi kendini yorgun hissediyor. Yine de pek çok tahlilde ferritine bakılmıyor, hemoglobin normal çıkınca “kansızlık yok” deniyor ve geçilip gidiliyor.
D vitamini eksikliği, B12 düşüklüğü, magnezyum yetersizliği de bu tabloya eşlik edebilir. Hepsi ayrı ayrı yorgunluk nedeni, hepsi bir arada görüldüğünde kişi gerçekten bitik hissediyor ve hiçbiri tek başına TSH’ya yansımıyor.
Uyku kalitesi de ayrı bir başlık. Farkında olmadan yaşanan uyku apnesi, gece sık uyanma, yüzeysel uyku; bunlar sabahları dinlenmeden kalkılmasına yol açıyor ve hormonal tablolar ne kadar düzgün olursa olsun bu yorgunluk geçmiyor.
Son olarak referans aralığı meselesine değinmek gerekiyor. Laboratuvarlar TSH için geniş bir normal aralık kullanıyor, genellikle 0.4 ile 4.0 arası. Ama bir kişinin TSH’sı 3.8 iken tüm hipotiroidi belirtilerini yaşıyor olabilir. Sayısal olarak “normal” ama o kişi için optimal değil. Tıp giderek referans aralıklarından çok kişiye özel optimal değerlere doğru kayıyor ve bu doğru bir yön.
Tahlil sonucu size iyi gözüküyorsa ama siz hâlâ kendinizi iyi hissetmiyorsanız, şikayetleriniz gerçek. Sadece TSH değil, serbest T3, serbest T4, ferritin, D vitamini, B12 ve gerekiyorsa kortizole bakılmasını isteyin. Bazen cevap sayıların arasına saklanmış olur.